Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon çalışmalarının sürdüğü Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nin yer altı tünellerine inerek incelemelerde bulundu. Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker’den yürütülen kazı, temizlik, belgeleme ve güçlendirme çalışmaları hakkında bilgi alan Bakan Ersoy, Vezir Bahçe ve Batı Bahçe bölümlerinden 3 bin tona yakın dolgu malzemesinin çıkarıldığını, toplam 420 metrelik tünel hattının temizlendiğini açıkladı.
Ersoy ayrıca hipoje olarak adlandırılan yer altı mezar yapısında mevcut Ayasofya’dan daha eski bir döneme ait olduğu değerlendirilen yapı katmanlarına ulaşıldığını ve uygun yer altı bölümlerinin ziyaretçilerle buluşturulması için teşhir projesi hazırlanmasının planlandığını duyurdu.

“3 Bin Tona Yakın Dolgu Malzemesi Çıkardık”
Ayasofya’nın yer altı bölümlerine ait birinci etap etüt çalışmalarına 31 Aralık 2024’te, ikinci etap uygulamalarına ise 2 Aralık 2025’te başlandığını hatırlatan Bakan Ersoy, şu bilgileri paylaştı:
“Sizlerin de bildiği gibi Ayasofya-i Kebir Camii’nde Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon çalışmalarını başlattık ve büyük bir hassasiyetle sürdürüyoruz. Bu çalışmalar kapsamında eserin yer altında bulunan tünellerinde ve hipoje, yani yer altı mezar yapısında da titiz bir süreç yürütüyoruz. Bu kapsamda Vezir Bahçe ve Batı Bahçe bölümlerinde temizlik çalışmaları gerçekleştirdik ve alandan toplamda 3 bin tona yakın dolgu malzemesi çıkardık. Temizlik çalışmalarında önemli bir mesafe katettik; kalan bölümlerde çalışmalarımızı sürdürüyoruz.”
Bu yer altı ağının tarih boyunca su dağıtımı ve yağmur sularının tahliyesi bakımından önemli işlevler üstlendiğini belirten Ersoy, yürütülen çalışmalarla İstanbul’un tarihi su yönetimi altyapısına ilişkin bilgilerin de derinleştirildiğini kaydetti.

Ayasofya’nın Altında Daha Eski Bir Dönemin İzlerine Ulaşıldı
Vezir Bahçe bölgesindeki hipoje yapısına ait kazıların tamamlandığını açıklayan Ersoy, yapının birbirine bağlantılı mekanlardan oluştuğunu, yaklaşık 8 metre uzunluğa ve 8 metre genişliğe sahip ana mekanda doğu yönündeki 25 metrelik Kanal-1’in temizliğinin tamamlandığını, batı yönündeki Kanal-2’de ise çalışmaların sürdüğünü aktardı.
Hipojede çamurla kaplı tabanın 1,5 metre daha altına inildiğini ifade eden Bakan Ersoy, “Bu bölümün mevcut Ayasofya yapısından daha eski bir döneme ait olduğunu değerlendiriyoruz. Böylece eserin yer altında, farklı dönemlere uzanan yapı katmanlarını da gün yüzüne çıkarıyoruz” dedi.

Batı Bahçe’de 6 Mekan ve 9 Tünel Tespit Edildi
Batı Bahçe bölümünde Mekan-1’den başlayarak adlandırılan 6 alan ve bunlarla ilişkili 9 tünel tespit edildiğini belirten Ersoy; Mekan-1, 2 ve 3’ün avlu yapısına (atrium) ait bodrum katları olduğunu, Mekan-4’ün ise atriumun güneyinde yer alan farklı bir yapı olarak karşımıza çıktığını kaydetti. Mekan-5’in kuzey yönünde 4,5 metrelik kısmının ortaya çıkarıldığını, Soğukçeşme Sokağı’na doğru uzanan Mekan-6’nın ise yaklaşık 4×4 metrelik bölümünün tespit edildiğini aktaran Ersoy, 2, 3, 5 ve 6 numaralı alanlarda çalışmaların sürdüğünü bildirdi.
Onarım ve güçlendirme çalışmaları kapsamında 56 metre uzunluğundaki Mekan-2’de 18 metrelik hat boyunca tonozlarda özgün malzemeye eş malzeme kullanılarak tamamlama yapıldığını ve yapısal hasarların giderildiğini ifade eden Ersoy, Mekan-3’te de dolgu toprağın temizlenmesi ve tonozlardaki güçlendirme işlemlerinin devam ettiğini söyledi.

420 Metrelik Tünel Hattı Temizlendi, Paslanmaz Çelik Tahkimat Uygulandı
Tespit edilen 9 tünelden Tünel-2 ve Tünel-8 dışındaki 7 tünelde dolgu toprak temizliğinin tamamlandığını ve toplam 420 metre uzunluğundaki tünel hattının temizlendiğini açıklayan Bakan Ersoy, şunları söyledi:
“Bunların en uzunu, 180 metre ile Tünel-4’tür. Roma Caddesi ile ilişkili olabileceğini düşündüğümüz bu hat, Ayasofya’nın giriş cephesine paralel biçimde Fatih Medresesi önünden başlayarak ziyaretçi giriş noktasına doğru yüzde 3 eğimle uzanıyor. Tünel-4 ve Tünel-5’te, 10’ar metrelik hat boyunca tonozlardaki hasarları giderdik. Tünel-4’te ayrıca 50 metrelik hat boyunca paslanmaz çelik tahkimatla güçlendirme çalışmalarını tamamladık. Tünel-5’te de aynı çalışmayı 90 metrelik hat boyunca sürdürüyoruz.”

Ziyaretçiler İçin Teşhir Projesi Hazırlanacak
Yer altı yapılarının havalandırma açısından kullanılabilirliğine yönelik teknik değerlendirmelere de değinen Ersoy, mevcut zemin altı tünel çıkışının 0,5 metrekarelik fiziki kesit alanıyla yapının ihtiyaç duyduğu saatte 120 bin metreküplük minimum havalandırma debisinin yalnızca yüzde 3,6’sını karşılayabildiğini, gelecekteki lazer tarama ve belgeleme sonuçlarına göre bu ağın iklimlendirilmiş taze hava besleme altyapısı olarak yeniden değerlendirilebileceğini ifade etti.
Uygun yer altı bölümlerinin ziyaretçilerle buluşturulmasının hedeflendiğini vurgulayan Bakan Ersoy, sözlerini şöyle tamamladı:
“Bu doğrultuda bir teşhir projesi hazırlamayı planlıyoruz. Yapının korunmasını ve ziyaretçi güvenliğini esas alarak Ayasofya’nın yer altındaki tarihi zenginliğini de görünür hale getireceğiz. Ayasofya’yı bütün katmanlarıyla korumak, bilimsel yöntemlerle belgelemek ve gelecek nesillere aktarmak için çalışmalarımızı aynı hassasiyetle sürdüreceğiz.”

